Uncategorized

Amazon, Apple, Facebook en Google. Ze behalen succes na succes, ook in de coronacrisis. Maar sinds een aantal jaar knaagt het bij overheden: zijn de bedrijven niet te machtig? En moet daar iets tegen worden gedaan?

Die vraag werd dit jaar door zowel EU-instanties als Amerikaanse autoriteiten meer dan ooit met een volmondig 'ja' beantwoord. Hun oplossing laat alleen nog op zich wachten. Er zijn inmiddels nieuwe onderzoeken en aanklachten. Dat is het begin van een nieuw langdurig proces.

Een veelvoud aan zaken wordt onder de loep genomen: sociale netwerken (Facebook), zoekmachines (Google), downloadwinkel (Apple) en online verkopen (Amazon). Gebieden waar de bedrijven, volgens de klagers, té machtig zijn geworden.

De groei van de techbedrijven, op basis van de beurswaarde:

Brussel heeft deze groep al langer op de korrel. Sinds 2017 deelde Eurocommissaris Margrethe Vestager drie boetes uit aan Google - samen goed voor meer dan 8 miljard euro - voor misbruik van hun machtspositie. De zoekgigant is tegen alle boetes in beroep gegaan.

Begin deze zomer kwamen er twee onderzoeken naar Apple bij, de meest in het oog springende focust op de macht die Apple heeft over zijn downloadwinkel. Tegen Amazon heeft de commissie een aanklacht ingediend en een tweede onderzoek gestart. En daar zijn nu dus ook Amerikaanse zaken bijgekomen.

Een najaar vol aanklachten

Dat begon in oktober met een kritisch rapport uit het Congres, waarin werd gesteld dat de vier techbedrijven te machtig zijn en hier iets aan moet worden gedaan. Hierop volgde drie aanklachten tegen Google, in een van de zaken gaat het om afspraken met Apple waarbij, in ruil voor miljarden dollars, Googles zoekmachine als standaard staat ingesteld.

De zaak die waarschijnlijk het meest tot de verbeelding spreekt, is gericht op Facebook. Het bedrijf wordt beschuldigd van een illegaal monopolie en zou Instagram en WhatsApp moeten afstoten, vinden de aanklagers.

Met andere woorden: hier tekent zich een frontale aanval vanuit overheden af op de machtigste bedrijven in de westerse wereld. De effecten hiervan zijn nog wel onduidelijk.

Een beeld wat 2020 op techgebied redelijk samenvat: de topmannen van Apple, Amazon, Facebook en Google samen verhoord via een videoverbinding:

Wat nu al vaststaat is, is dat deze zaken stuk voor stuk jaren kunnen duren. De inhoudelijke behandeling van de zaak tussen justitie en Google staat nu gepland voor het najaar van 2023. In het geval van Microsoft duurde het zes jaar voordat men eruit kwam. Eerst was er nog sprake van dat Microsoft opgeknipt zou moeten worden, maar het werd een schikking.

De techbedrijven zullen de komende jaren alles uit de kast moeten halen om zichzelf te verdedigen. De belangen zijn immens. Bij elk van de bedrijven kunnen de gevolgen (een deel van) hun verdienmodel raken.

Ondertussen zullen ze ook lobbyen tegen nieuwe wetgeving waar de Europese Commissie aan werkt. De twee voorstellen zijn gericht een gericht op de verantwoordelijkheid van platforms ten aanzien van content en de andere op de marktmacht die ze hebben opgebouwd.

De weg is nog lang

Met dat eerste pakket kunnen de bedrijven waarschijnlijk wel leven, schreef Politico onlangs, mede omdat de voorstellen niet zo ver gaan als eerder werd gevreesd. De meeste zorgen - en dus aandacht - gaat uit naar het tweede pakket. Die heeft de potentie de bedrijfsmodellen van de bedrijven te raken en hun vermogen om verder te groeien te beperken.

Maar ook hier geldt: de weg is nog lang. De verwachting is dat wel eens twee of drie jaar kan duren voordat de pakketten goed en wel zijn aangenomen. Tegelijkertijd: dat is waarschijnlijk alsnog sneller dan de juridische procedures.

Verwacht in 2021 dus nog geen uitslag. Het is de start van een groot belangenspel tussen de bedrijven en overheden.

Mediamagnaat John de Mol en Facebook hebben een schikking getroffen in de zaak over malafide bitcoinadvertenties. De naam en foto van De Mol werden gebruikt in namaak-advertenties op het sociale netwerk om mensen aan te sporen te investeren in de cryptovaluta. De partijen spreken van een "minnelijke regeling".

Volgens de partijen zorgt de technologie van Facebook er nu voor dat de advertenties met De Mol niet meer zullen verschijnen. Ook zijn er afspraken gemaakt over welke procedure er moet worden gevolgd als dit toch weer gebeurt. Eerder had de rechtbank Facebook al bevolen om de advertenties voortaan te weren. De advocaten van Facebook hadden juist steeds gezegd dat het weren van alle advertenties technisch onmogelijk was.

Een woordvoerder van Facebook wil geen commentaar geven. Een woordvoerder van De Mol zegt dat de afspraken "voldoende zekerheid" geven dat de misleidende advertenties in de toekomst worden aangepakt. Of een geldbedrag onderdeel is van de schikking, wil de woordvoerder van De Mol niet zeggen.

Het blijft dus onduidelijk waarom men niet eerder tot overeenstemming kon komen. Na de eerste zitting had de rechtbank gevraagd of de partijen er niet samen uit konden komen, maar dat bleek niet mogelijk.

In 2018 en 2019 leidden de malafide bitcoinadvertenties volgens de Fraudehelpdesk tot minimaal 1,7 miljoen euro aan schade. Niet alleen naam van De Mol werd misbruikt, maar ook van tv-persoonlijkheid Jort Kelder en tech-ondernemer Alexander Klöpping.

Bijna heeft Hermen Hulst zijn eerste volledige jaar achter de rug op een van de belangrijkste posities in de game-industrie. De Nederlander overziet de games die Sony voor de populaire spelcomputer PlayStation op de markt brengt. "Intens, maar ook bevredigend", zegt hij, terugblikkend op de afgelopen twaalf maanden waarin onder meer de PlayStation 5 verscheen.

Proefondervindelijk ondervond hij deze maand nog hoe het is om een van de grootste namen in de gamewereld te zijn. Hulst plaatste op Twitter een filmpje waarin te zien was hoe zijn kat de televisie aanvloog bij het zien van de game Bugsnax. Kenners keken vooral naar zijn PlayStation 5: die stond op zijn kop.

De populaire gamesite GamesRadar schreef meteen een nieuwsbericht. Hulst (49) kon er wel om lachen. "Ik had de console snel even gepakt rond middernacht om de seizoensfinale van Sons of Anarchy te kijken." In zijn functie ligt hij nou eenmaal onder een vergrootglas.

Hulst plaatste een nieuwe tweet, waarop zijn PS5 niet te zien was:

Vorig jaar november werd Hulst de baas van PlayStation Studios. De Nederlander is verantwoordelijk voor de dertien interne gamestudio's van multinational Sony. Geen moment heeft hij zich verveeld. "Want van alle media is gaming waarschijnlijk degene die het snelst groeit en verandert", zegt hij via een videoverbinding vanuit zijn kantoor in Amsterdam.

Hulst kreeg direct een flinke taak op z'n bord. Hij mocht toewerken naar een van de grootste releases in de entertainmentindustrie in jaren: die van de PlayStation 5, zeven jaar na het uitbrengen van de PlayStation 4. Vervolgens kwam de coronapandemie. Hulst heeft 3000 medewerkers onder zich, over de hele wereld. Hij zag ze het afgelopen jaar vooral via zijn computerscherm.

Dergelijke uitdagingen hebben hem altijd gedreven. In 2001 werd Hulst hoofd van de gametak van het Nederlandse internetbedrijf Lost Boys. Met dat team richtte hij in 2004 de studio Guerrilla op. Het ambitieuze doel: vanuit het kleine Nederland groot worden.

Via succesvolle games als Killzone (2004) en Horizon Zero Dawn (2017) kreeg de Amsterdamse gamemaker mondiale allure.

Het succes met Guerrilla leidde Hulst naar zijn huidige toppositie. In die functie zit hij waar hij wil zijn: in het hart van de wereld die hem in de jaren 90 in de VS voor het eerst betoverde tijdens een stage bij gamebedrijf Ubisoft.

Die gamewereld is sindsdien flink veranderd. De industrie is exponentieel gegroeid. Vorig jaar werd er 152 miljard dollar omgezet. Dat is meer dan de muziek- en filmindustrie (respectievelijk 20 en 42 miljard) bij elkaar. Hulst heeft weinig met dat soort getallen. "Die financieel-economische blik is iets van vroeger. Je kunt onze industrie vanuit zoveel meer verschillende invalshoeken bekijken. Er wordt zó ontzettend veel geïnnoveerd", zegt hij.

Games worden tegenwoordig gebruikt om bijvoorbeeld concerten in aan te kondigen, legt hij uit. En ze worden steeds verfijnder. Zo wordt in de dit jaar uitgebrachte post-apocalyptische zombiegame The Last of Us: Part II in een verhalende vorm ingezoomd op psychologische dilemma's.

Trailer van The Last of Us: Part II:

Door die verfijning ziet Hulst de filmindustrie vaker en serieuzer kijken naar games. Volgend jaar komt er een Hollywoodfilm uit van de game Uncharted en kabelaanbieder HBO werkt aan een The Last of Us-serie. Daarnaast nemen regisseurs technieken en technologieën over uit games. De kruisbestuiving is een verschil met pakweg vijftien jaar geleden, toen er "niet heel goede films" werd gemaakt van games, zegt Hulst.

Maar in de kern blijft Hulst een gamemaker. Zo'n beetje elke dag overlegt hij met zijn studiohoofden die hij al kende van zijn tijd bij Guerrilla. Hij weet als oud-studiobaas voor welke uitdagingen zij staan.

De afgelopen jaren kwamen er geregeld verhalen naar buiten over depressies, stress en burnouts bij gamemakers, omdat ze te hard moesten werken om een spel op tijd af te krijgen. Deze zogenoemde crunch time ligt al langer onder vuur. De werkdruk in de gamewereld zou te hoog zijn, vanwege de strenge deadlines voor gamelanceringen.

Het is een thema dat de bijzondere aandacht heeft van Hulst, zegt hij desgevraagd. "We praten veel over hoe de werkvloer gezond en veilig te houden voor iedereen. Daar investeren we ook in", zegt hij.

Hulst weet van Guerrilla dat er gelet wordt op voldoende rust en vrije tijd na een drukke periode. "Het is in niemands belang om hard te crunchen", zegt hij. "We willen dat mensen bij ons blijven én gezond blijven. Natuurlijk ook uit eigenbelang, want gezonde mensen maken betere games."

De coronapandemie heeft (mentale) gezondheid alleen maar hoger op zijn agenda geplaatst. Hulst: "Het was een geweldig jaar, met de release van de PlayStation 5. Ik besef alleen ook dat er veel is geworsteld op het menselijke vlak. Mensen voelden zich eenzaam en geïsoleerd."

Hij heeft er al veel over gepraat met zijn studio's. Ook alvast met een blik op de toekomst, in een coronavrije wereld. "Want ik wil dat lessen die we hebben geleerd niet verloren gaan als straks de vaccins wijdverspreid zijn."

Sociaal netwerk LinkedIn heeft het account van Wybren van Haga verwijderd. Dat meldt het Kamerlid van Forum voor Democratie op Twitter.

In een screenshot dat Van Haga deelt, staat dat er "gedrag is geconstateerd dat in strijd lijkt te zijn met onze gebruiksvoorwaarden". In een latere tweet zegt Van Haga dat LinkedIn het besluit nam "vanwege verspreiding van valse inhoud".

Concreet gaat het er volgens Van Haga om dat hij zegt dat mondkapjes niet werken, dat slechts 0,23 procent van de mensen met een coronabesmetting eraan sterft, in plaats van de 1,3 procent die het RIVM schat, en dat de coronamaatregelen van het kabinet disproportioneel zijn.

LinkedIn wil in een reactie niet inhoudelijk reageren op het besluit: "We zetten ons iedere dag in om ervoor te zorgen dat onze leden een veilige, vertrouwde en professionele ervaring hebben op LinkedIn. Onze richtlijnen ondersteunen dat gegeven, en deze zijn van toepassing op al onze leden. We verwachten dat iedereen dit beleid ook volgt."

Van Haga zegt in een reactie dat hij probeert om zijn account weer actief te krijgen. Hij is erg kritisch op de beslissing van LinkedIn: "Het patent op de waarheid zou niet bij een bedrijf of de overheid moeten liggen. Hiermee wordt discussie onmogelijk gemaakt. Ik had gehoopt dat ik als Kamerlid gevrijwaard zou blijven van censuur van techbedrijven die steeds machtiger worden."

Volksgezondheidsautoriteiten

De zaak lijkt op wat er een paar maanden terug gebeurde met opiniepeiler Maurice de Hond. Zijn account werd tijdelijk verwijderd omdat volgens LinkedIn "geen bijdragen zijn toegestaan die rechtstreeks in tegenspraak zijn met de richtlijnen van vooraanstaande wereldwijde gezondheidsorganisaties en volksgezondheidsautoriteiten."

Na een gesprek tussen LinkedIn en De Hond werd zijn account weer geactiveerd.

Van Haga toont zich een felle tegenstander van het coronabeleid van de overheid. Volgens Van Haga leidt corona niet tot meer oversterfte dan in andere jaren, zo zei hij vorige week in de Tweede Kamer. Net als in voorgaande jaren, stierf in Nederland in 2020 0,88 procent van de bevolking, zo stelt hij.

Dat zei ook zijn partijleider Thierry Baudet op Twitter. Die toonde echter cijfers tot en met 6 december in plaats van het hele jaar. Volgens het CBS bedroeg de oversterfte in de eerste golf ruim 9000 mensen en in de tweede golf al ruim 5000.

De Chinese mededingingstoezichthouder heeft een onderzoek geopend naar webwinkelgigant Alibaba. Het concern, opgericht door miljardair Jack Ma, wordt er onder meer van verdacht verkopers ertoe te dwingen om exclusief via Alibaba online producten te verkopen.

Het nieuws veroorzaakt onrust onder beleggers. Op de beurs in Hongkong staat het aandeel van Alibaba ruim 8 procent in de min en voorbeurs in New York heeft het aandeel ook een flinke duikeling gemaakt.

Al langer onder vuur

Het onderzoek wordt gezien als een belangrijke ontwikkeling. "Dit is China's eerste mededingingsonderzoek naar een Chinees internetbedrijf vanwege het misbruiken van zijn marktdominantie", zegt mededinging-expert Scott Yu tegen de Financial Times. Volgens hem zou Alibaba in het zwaarste scenario een boete kunnen krijgen die gelijk staat aan 10 procent van de omzet van het vorige jaar.

Andere deskundigen zeggen tegen de zakenkrant dat alleen al het openen van het onderzoek betekent dat er waarschijnlijk ook bewijs is voor de beschuldigingen. Alibaba heeft aangegeven te zullen meewerken aan het onderzoek.

Ma's imperium ligt al langer onder vuur. Dat begon begin november, toen op het laatste moment de beursgang van betaalreus Ant Group werd uitgesteld na gesprekken met toezichthouders. Daarvan is Ma ook oprichter.

De Chinese centrale bank zegt in een gezamenlijke verklaring met toezichthouders voor de beurs, het bankwezen en verzekeringen, dat Ant Group gevraagd zal worden bepaalde financiële regels door te voeren. Welke dat zijn is niet duidelijk.

'Krachtigste optreden van Peking'

The Wall Street Journal noemt de twee operaties "het krachtigste optreden van Peking tegen een technologie-imperium". Ook Ant Group heeft laten weten mee te werken met de toezichthouders.

Het Volksdagblad, de officiële krant van China, schrijft in een hoofdredactioneel commentaar dat mededinging een urgent onderwerp is geworden. Het onderzoek wordt een "belangrijke maatregel" genoemd om "het mededingingstoezicht op de internetsector te versterken".

De regering van Australië heeft een vergaand wetsvoorstel ingediend om online pesten, beledigen en bedreigen door volwassenen tegen te gaan.

Wie zich hieraan schuldig maakt, kan een boete tot 68.300 euro opgelegd krijgen en moet zijn slachtoffer excuses aanbieden.

Toezichthouder

Als het parlement ermee instemt, kan een toezichthouder voor online veiligheid bedrijven en platforms als Twitter en Facebook verplichten om grove en beledigende uitingen binnen 24 uur offline te halen. Als ze dat niet doen, riskeren ze een boete van ruim 3 ton.

De toezichthouder krijgt ook de bevoegdheid om de eigenaren te ontmaskeren van anonieme accounts waarop dit soort uitingen verschijnen of van accounts die illegale content bevatten.

In crisissituaties kan de toezichthouder websites blokkeren, bijvoorbeeld als er een aanslag wordt gepleegd. Als voorbeeld noemde minister Fletcher van Communicatie de aanslag in Christchurch in Nieuw-Zeeland. De dader zond beelden van de aanslag, waarbij hij 51 mensen vermoordde, rechtstreeks uit op sociale media.

Vrijheid van meningsuiting

"Net zoals er offline bij een klein deel van het intermenselijk contact wel eens wat misgaat, zijn er online ook risico's", zei Fletcher in The Canberra Times. Hij wees erop dat online pesten zulke ernstige vormen kan aannemen dat slachtoffers in het uiterste geval tot zelfdoding kunnen overgaan.

Volgens Fletcher houdt de wet voldoende rekening met de vrijheid van meningsuiting.

Tesla-eigenaar Elon Musk heeft Apple-topman Tim Cook benaderd om te kijken of dat bedrijf de autofabrikant kon overnemen. Musk twittert daarover en zegt dat Cook hem niet wilde spreken.

Een bron bevestigt tegenover de Financial Times het verhaal van Musk, maar woordvoerders van Apple en Tesla willen niet reageren tegenover de zakenkrant.

Wanneer Musk Cook heeft benaderd is onduidelijk. De enige aanwijzing die hij geeft is dat het gebeurde in de "donkerste dagen" van de ontwikkeling van de Model 3. De auto werd in 2016 gepresenteerd, maar daarna kampte Tesla met veel tegenslagen en productieproblemen.

Het is niet de eerste keer dat Musk een verkoop overweegt. In zijn biografie uit 2015, geschreven door een journalist van Bloomberg, wordt gesteld dat hij toenmalig Google-topman Larry Page heeft benaderd. Die deal was bijna rond, totdat de verkoopcijfers van Tesla weer stegen en Musk er toch vanaf zag.

Geruchten over elektrische auto Apple

De oprichter van Tesla noemt de toenadering tot Apple niet zonder reden. Hij reageert op het nieuws dat de techgigant weer bezig zou zijn met de ontwikkeling van een eigen elektrische auto.

Persbureau Reuters citeerde zondag anonieme bronnen die stellen dat de telefoonmaker mogelijk in 2024 al auto's gaat produceren. Een bron heeft dit verhaal tegenover The Wall Street Journal bevestigd.

Apple zou daarbij een doorbraak hebben bereikt in het batterijontwerp, waardoor de kosten omlaag zouden gaan en het rijbereik omhoog. Over de technologie zegt Musk: "Vreemd, als het klopt". Er zijn al jaren speculaties over een elektrische auto van Apple. Investeerders laten zich tegenover Reuters sceptisch uit over het idee.

"Mijn eerste reactie is: hè?", zegt Hal Eddins, hoofdeconoom van Apple-aandeelhouder Capital Investment Counsel. "Ik zie nog steeds niet waarom de automarkt interessant is, maar misschien ziet Apple iets wat ik niet zie."

Een digitale aanval op het Europees Geneesmiddelenbureau EMA, waarbij informatie over de werking van vaccins is ingezien, was waarschijnlijk geen toevalstreffer. De aanvallers lijken bewust naar die informatie op zoek te zijn geweest.

De Duitse regionale omroepen WDR en BR melden dat het om een buitenlandse inlichtingendienst lijkt te gaan. Een bron van de NOS bevestigt die lezing. Om welke overheid het gaat, is niet duidelijk.

Volgens de bron werd de hack ontdekt toen een medewerker op ongebruikelijke tijden ingelogd was op een server van het EMA. Zijn account bleek te worden misbruikt door de aanvallers. Die lezing wordt bevestigd door de Duitse omroepen.

Vaccingegevens ingezien

Eerder bleek al dat de aanvallers documentatie over de werking van de Pfizer/BioNTech- en Moderna-vaccins hadden ingezien. De identiteit van de deelnemers aan testfasen zou buiten schot zijn gebleven.

Het in Amsterdam gevestigde EMA bestudeert de werking van de coronavaccins en ontvangt daarom uitgebreide informatie van de betrokken farmaceuten over de werking van de vaccins.

Naar die informatie waren de aanvallers op zoek, maar volgens de NOS-bron waren ze ook geïnteresseerd in informatie over de toelatingsprocedure en betrokkenen bij vaccin-onderzoek.

Niet gelukt

Later probeerden hackers de systemen van de EMA aan te vallen. Daarop namen systeembeheerders poolshoogte en ontdekten ze de vreemde logins buiten werktijden. Het is onduidelijk of de mislukte hack en de eerdere succesvolle hack met elkaar te maken hebben.

Opvallend is ook dat een bron beweert dat de aanvallers waarschijnlijk tweestapsverificatie hebben weten te omzeilen. Die beveiligingsmethode moet ervoor zorgen dat een gelekt wachtwoord niet direct betekent dat een onbevoegde kan inloggen op iemands account. Hoe het is gelukt die beveiliging te omzeilen, is niet duidelijk.

Reden tot zorg

Eerder gaf het EMA aan dat er maar een beperkt aantal documenten toegankelijk waren voor de hackers. Desondanks was de aanval wel reden tot zorg bij de Europese medicijnwaakhond, blijkt uit informatie die de NOS in handen heeft. Bovendien bestaat de vrees dat ook andere organisaties binnen en buiten de Europese Unie doelwit van de aanvallers zijn.

Volgens aankomend president Joe Biden is de grote hackaanval op de Amerikaanse overheid nog niet onder controle. "Want ik heb daar nog geen bewijs voor gezien", zei Biden in een persconferentie, iets minder dan een maand voor zijn inauguratie op 20 januari.

Hij noemde de aanval een "groot risico" voor de nationale veiligheid, waar een antwoord op moet komen als duidelijk is wie achter de hack zit. Wat voor reactie dat zal zijn, wilde hij niet zeggen.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Pompeo zei zaterdag dat Rusland achter de hack zit. Internetveiligheidsexperts en ambtenaren vielen hem bij. Rusland ontkende vervolgens elke betrokkenheid. President Trump suggereerde op zijn beurt dat China erbij betrokken is.

'Trump lette niet op'

Biden zei dat in ieder geval "het falen van Trump" de aanval mogelijk heeft gemaakt. Hij heeft onvoldoende prioriteit gegeven aan cyberveiligheid, zei hij. "Want deze aanval vond plaats onder Trumps toezicht, toen hij niet keek."

Biden zei verder dat hij als president meteen opdracht zal geven om te onderzoeken hoe groot de schade is en wie de verantwoordelijken zijn. Verder is Biden van plan de Amerikaanse cyberveiligheid te verbeteren, "ook als dat vele miljarden kost".

Verder wil hij met bondgenoten een raamwerk opzetten met regels voor "fatsoenlijk gedrag in cyberspace". Biden: "Dan kunnen we landen verantwoordelijk houden als ze zich hier niet aan houden."

Schade nog onbekend

De hackers zouden al in maart zijn begonnen met het binnendringen in systemen van de overheid. 18.000 organisaties, waaronder twee Amerikaanse ministeries en softwaregigant Microsoft, zouden zijn getroffen.

De hackers waren volgens deskundigen op zoek naar nucleaire geheimen, informatie over vitale infrastructuur, ontwerptekeningen voor geavanceerde wapens, informatie over onderzoek naar coronavaccins en persoonsdossiers van hooggeplaatste figuren in de regering en het bedrijfsleven. Het is onduidelijk wat ze hebben buitgemaakt.

De kerstvakantie had voor bioscopen hét moment moeten worden om het omzetverlies van de afgelopen negen maanden weer een beetje goed te maken. De harde lockdown maakt dit onmogelijk en consumenten zijn daardoor weer aangewezen op streamingdiensten, die daar al maanden flink van profiteren.

Die ontwikkeling zet ook druk op grote Amerikaanse studio's. Wat te doen met alle nieuwe films die dit jaar stonden gepland? Veel premières zijn verplaatst naar 2021. Door de aanhoudende onzekerheid besloot Warner Bros het over een andere boeg te gooien: alle films voor volgend jaar worden in de VS gelijktijdig in bioscopen en op de eigen streamingdienst uitgebracht. Het nieuws leidde tot een kleine aardverschuiving in Hollywood.

De discussie over de exclusiviteit van bioscopen wordt al jaren gevoerd, maar is hiermee op scherp gezet. Nu is het zo dat bioscopen voor een afgesproken periode het alleenrecht hebben om een film te vertonen. Daarna komen ze pas op andere plekken terecht, zoals streamingdiensten.

Direct in je woonkamer

"Het is echt een kantelpunt", zegt Ennel van Eeden, mediadeskundige bij accountantskantoor PwC. "We zullen over een paar jaar terugkijken en concluderen dat dit het moment is geweest dat de geijkte modellen zijn opengebroken."

Ook filmjournalist Omar Larabi herkent dit. "Studio's gaan films direct bij de kijker in de woonkamer brengen", zegt hij. "Ze willen niet alleen films maken, maar ook verhandelen en vertonen. Die trend heeft waarschijnlijk negatieve gevolgen voor de bioscoopsector. Ik weet niet of we weer terugkomen op het punt waar we waren qua aantallen."

PwC volgt de ontwikkelingen op de Nederlandse bioscoop- en streamingmarkt en ziet het volgende beeld:

Dat nou nét Warner Bros besluit om de films direct op zijn streamingdienst HBO Max te plaatsen (voor een maand, daarna is de film weer alleen in de bioscoop te zien) is niet geheel toevallig. De dienst maakt vooralsnog geen sterke start. De concurrentie in Amerika is daarnaast groter dan in Nederland. Zeventien nieuwe films moeten een extra steuntje in de rug zijn.

Deze ontwikkeling hoeft niet direct gevolgen te hebben voor de Nederlandse markt. De Amerikaanse markt steekt anders in elkaar, zegt filmjournalist Nico van den Berg. "Bioscoopbezoeken in de VS nemen al jaren af, terwijl ze in Europa en Azië juist groeien. Filmstudio's bepalen per markt wat de meest lucratieve methode is om een film uit te brengen. In de VS spelen andere belangen."

Van den Berg ziet de invloed van streamingdiensten wel toenemen. "De Netflix-film Mank kwam na een paar weken bioscoop al op Netflix, dat was vroeger ongehoord." Hij ziet nieuwe 'zuilen' ontstaan, waarbij filmstudio's de hele keten in handen willen hebben, net als in hun begintijd. "Tot de jaren '40 waren de bioscopen vaak eigendom van de studio's. Dat zie je nu gebeuren met streamingdiensten."

De drastische beslissing van Warner Bros, krijgt vooralsnog geen navolging. Maar, oppert The New York Times, mogelijk kan de studio niet meer terug én dwingt het anderen uiteindelijk ook om het klassieke model los te laten. Bioscopen zullen harder moeten werken en meer voordelen moeten laten zien, zegt Van den Berg over hun toekomst

Laagdrempelig avondje uit

Van Eeden benadrukt dat dit alles niet betekent dat er in één keer een grote verandering komt of dat de toekomst van de bioscoop op het spel staat. Volgens haar is en blijft het een laagdrempelig avondje uit.

Maar van zo'n avondje uit is voorlopig nog geen sprake. "Dat we niet open mogen met Kerst, is killing", zegt Han Wolf, eigenaar van een aantal bioscopen. "We hadden heel erg gerekend op de kerstperiode."

Wolf vestigt zijn hoop nu op het vaccin. "Dan kan ons bedrijf weer gaan draaien." Naar welke film hij het meest uitkijkt? "De nieuwste James Bond." De film zou dit voorjaar komen en werd al twee keer uitgesteld, nu staat Bond voor april komend jaar op de rol. "Zo'n film kan écht ons helpen opstarten na de crisis. Dan heb je een gegarandeerde publiekstrekker voor een wat langere periode."